Τα όρια του LCOE: γιατί ένας αριθμός δεν λέει το κόστος

Τι μετράει στην πραγματικότητα ο δείκτης

Το σταθμισμένο κόστος ενέργειας απαντά σε μια στενή, καθαρά λογιστική ερώτηση: ποια σταθερή τιμή ανά μονάδα ηλεκτρικής ενέργειας θα έπρεπε να εισπράττει ένα έργο σε όλη του τη ζωή, ώστε τα έσοδα να καλύψουν ακριβώς τα έξοδα. Στον αριθμητή μπαίνουν οι δαπάνες: μελέτη και κατασκευή, καύσιμο, λειτουργία και συντήρηση, οι μεγάλες αντικαταστάσεις εξοπλισμού, η αποξήλωση στο τέλος, η διαχείριση του αναλωμένου καυσίμου και των ραδιενεργών καταλοίπων. Στον παρονομαστή μπαίνει η ενέργεια που θα παραδοθεί. Και τα δύο μεγέθη ανάγονται στο σήμερα με ένα επιτόκιο προεξόφλησης.

Εκεί κρύβεται το πρώτο πράγμα που ξαφνιάζει όποιον συναντά τον τύπο για πρώτη φορά: προεξοφλείται και ο παρονομαστής. Η κιλοβατώρα που θα παραχθεί στο απώτερο μέλλον μετράει λιγότερο από τη σημερινή, όχι επειδή είναι φυσικά διαφορετική, αλλά επειδή ο δείκτης δουλεύει με χρηματικές ροές και η ενέργεια λειτουργεί εδώ ως υποκατάστατο εσόδου. Η συνέπεια είναι ότι η μακροζωία ενός σταθμού βαραίνει μέσα στον αριθμό πολύ λιγότερο απ' όσο θα περίμενε κανείς.

Ο δείκτης, λοιπόν, δεν είναι τιμή. Δεν λέει τι θα πληρώσει ο καταναλωτής, δεν λέει αν το έργο βγάζει κέρδος σε μια συγκεκριμένη αγορά, και δεν ξέρει πότε μέσα στη μέρα ή μέσα στη χρονιά παράγεται η ενέργεια. Είναι ένα νεκρό σημείο υπό παραδοχές. Όλη η ουσία βρίσκεται στις παραδοχές, και αυτές σπάνια συνοδεύουν τον αριθμό όταν αυτός ταξιδεύει σε τίτλους και παρουσιάσεις.

Χρήματα που φεύγουν πριν μπει ρεύμα στο δίκτυο

Σε έναν πυρηνικό σταθμό ηλεκτροπαραγωγής η συντριπτική μερίδα του κόστους ζωής είναι κεφαλαιουχική και πληρώνεται πριν παραδοθεί η πρώτη κιλοβατώρα. Το καύσιμο, που σε μια θερμική μονάδα ορυκτού καυσίμου κυριαρχεί, εδώ είναι μικρό κομμάτι του συνόλου, και η τιμή του ουρανίου δεν μετακινεί το τελικό κόστος με τον τρόπο που το μετακινεί η τιμή του αερίου σε μια μονάδα αερίου. Το βάρος έχει μετατοπιστεί από τη λειτουργία στην κατασκευή.

Αυτό αλλάζει τη φύση του ρίσκου. Σε μια μονάδα που καίει, το ρίσκο είναι διαρκές και εμπορικό: τιμή καυσίμου, τιμή ρεύματος, κόστος εκπομπών, όλα σε κίνηση κάθε χρόνο. Σε έναν πυρηνικό σταθμό το ρίσκο συγκεντρώνεται σε ένα παράθυρο πριν την έναρξη λειτουργίας και είναι ρίσκο παράδοσης: θα κατασκευαστεί όπως σχεδιάστηκε, στον χρόνο που υποσχέθηκε, με το κεφάλαιο που δεσμεύτηκε; Αφού συνδεθεί, το λειτουργικό κόστος γίνεται σχετικά προβλέψιμο.

Η ασυμμετρία αυτή είναι που κάνει τη συζήτηση για το κόστος να μοιάζει συχνά με συζήτηση κωφών. Ο ένας περιγράφει ένα έργο που, μόλις λειτουργήσει, παράγει φθηνά σε βάθος χρόνου. Ο άλλος περιγράφει ένα έργο που πρέπει να χρηματοδοτηθεί σήμερα, με χρήμα που έχει τιμή, χωρίς καμία είσπραξη μέχρι να τελειώσει. Μιλούν για τον ίδιο σταθμό.

Το επιτόκιο και ο χρόνος κατασκευής κυβερνούν τον αριθμό

Όταν οι δαπάνες είναι μπροστά και τα έσοδα πίσω, το επιτόκιο προεξόφλησης παύει να είναι τεχνική λεπτομέρεια και γίνεται η κύρια μεταβλητή. Αν ανέβει, το κόστος κατασκευής βαραίνει περισσότερο, ενώ η ενέργεια των τελευταίων ετών, που θα το εξισορροπούσε, ξεφουσκώνει. Το ίδιο ακριβώς έργο, με τον ίδιο σχεδιασμό και το ίδιο τιμολόγιο εξοπλισμού, βγάζει τελείως άλλο αποτέλεσμα αν χρηματοδοτηθεί με φθηνό ή με ακριβό χρήμα.

Η καθυστέρηση κοστίζει σε πολλά επίπεδα ταυτόχρονα: οι τόκοι τρέχουν πάνω σε χρήμα που έχει ήδη ξοδευτεί και δεν αποδίδει τίποτα, το εργοτάξιο συνεχίζει να πληρώνεται, και η πρώτη είσπραξη μετατίθεται ακόμη πιο μακριά, εκεί όπου η προεξόφληση τη συρρικνώνει. Γι' αυτό μια υπέρβαση στο χρονοδιάγραμμα βλάπτει τον δείκτη περισσότερο από μια αντίστοιχη υπέρβαση στον προϋπολογισμό του εξοπλισμού.

Υπάρχει και ένας βρόχος. Όσο τα έργα ξεφεύγουν, τόσο ακριβότερο γίνεται το χρήμα για το επόμενο, γιατί ο δανειστής τιμολογεί ακριβώς αυτό το ενδεχόμενο. Αντίστροφα, το ποιος σηκώνει το ρίσκο, ο επενδυτής, ο καταναλωτής μέσω ρυθμιζόμενου τιμολογίου ή το δημόσιο, μετακινεί τον αριθμό περισσότερο από οποιαδήποτε μηχανολογική επιλογή. Δύο δημοσιευμένες τιμές για τεχνολογικά πανομοιότυπους σταθμούς μπορεί να διαφέρουν κυρίως επειδή διαφέρει το χρηματοδοτικό σχήμα.

Το πρώτο έργο μιας σειράς δεν κοστίζει όπως τα επόμενα

Ένα έργο πρώτης εφαρμογής κουβαλάει κόστη που τα επόμενα δεν έχουν. Η μελέτη σπάνια είναι ολοκληρωμένη όταν ξεκινάει το σκυρόδεμα, οπότε αλλαγές σχεδιασμού πέφτουν πάνω σε δουλειά που έχει ήδη γίνει. Η εφοδιαστική αλυσίδα ξαναστήνεται από την αρχή: προμηθευτές που δεν έχουν ξαναδουλέψει με τις απαιτήσεις ποιότητας και ιχνηλασιμότητας του κλάδου χρειάζονται πιστοποίηση, και τα πρώτα εξαρτήματα απορρίπτονται και ξαναφτιάχνονται. Συγκολλητές και επιθεωρητές με εμπειρία σε τέτοιες προδιαγραφές δεν βρίσκονται εύκολα εκεί όπου δεν έχει χτιστεί κάτι πρόσφατα.

Η αδειοδότηση ενός σχεδίου που δεν έχει ξανακριθεί είναι κι αυτή πρώτης εφαρμογής. Ο ρυθμιστής εξετάζει τεκμηρίωση που παράγεται για πρώτη φορά, ζητάει διευκρινίσεις και αποδείξεις, ο φορέας απαντά με αναθεωρήσεις, και η διαδικασία είναι επαναληπτική από τον σχεδιασμό της. Ο χρόνος της περνάει στο κόστος μέσω των τόκων. Στα επόμενα έργα του ίδιου σχεδίου, το μεγαλύτερο μέρος αυτής της δουλειάς έχει ήδη γίνει μία φορά.

Η μάθηση όμως δεν είναι αυτόματη. Χάνεται όταν κάθε μονάδα σχεδιάζεται λίγο διαφορετικά, όταν το κενό ανάμεσα στα έργα είναι αρκετά μεγάλο ώστε τα συνεργεία να διαλυθούν, ή όταν αλλάζει η ρυθμιστική απαίτηση στο ενδιάμεσο. Υπάρχουν σειρές όπου το κόστος υποχώρησε και σειρές όπου δεν υποχώρησε. Ένας δείκτης υπολογισμένος με παραδοχές ώριμης σειράς περιγράφει έργο που δεν έχει χτιστεί ακόμη, και η πρόβλεψη ενός κατασκευαστή για κόστος και χρονοδιάγραμμα παραμένει πρόβλεψη, όχι επίδοση που έχει επιτευχθεί.

Ο παρονομαστής: συντελεστής φορτίου και διάρκεια ζωής

Ο παρονομαστής εξαρτάται από το πόσο συχνά παράγει ο σταθμός και για πόσο καιρό. Ο συντελεστής φορτίου, δηλαδή η αναλογία ανάμεσα στην ενέργεια που τελικά παραδόθηκε και σε αυτήν που θα παραγόταν αν ο σταθμός δούλευε αδιάλειπτα στην ονομαστική του ισχύ, μοιράζει το σταθερό κόστος. Όσο ψηλότερος, τόσο χαμηλότερος ο δείκτης, χωρίς να έχει αλλάξει τίποτα στα έξοδα. Τον καθορίζουν οι προγραμματισμένες επιθεωρήσεις, οι αλλαγές καυσίμου και οι απρόβλεπτες διακοπές.

Η διάρκεια ζωής δουλεύει πιο ύπουλα. Η παράταση λειτουργίας ενός σταθμού που έχει ήδη αποσβέσει το κεφάλαιό του δίνει από τις φθηνότερες κιλοβατώρες που μπορεί να αγοράσει ένα σύστημα, γιατί το ακριβό κομμάτι έχει πληρωθεί. Μέσα στον δείκτη όμως, υπολογισμένο τη στιγμή της επενδυτικής απόφασης, τα επιπλέον χρόνια βρίσκονται τόσο μακριά που η προεξόφληση σχεδόν τα εξαφανίζει. Η μακροζωία μετράει πολύ για τον ιδιοκτήτη και τον καταναλωτή, και λίγο για το νούμερο.

Και κάτι που ξεχνιέται εύκολα: ο συντελεστής φορτίου είναι παραδοχή, όχι ιδιότητα. Αν ο σταθμός αναγκαστεί να κατεβάσει ισχύ επειδή το σύστημα δεν τον χρειάζεται εκείνη την ώρα, ή επειδή η τιμή έχει γυρίσει αρνητική, ο παρονομαστής μικραίνει και ο δείκτης ανεβαίνει χωρίς να έχει αλλάξει τίποτα μέσα στη μονάδα. Ο αριθμός δεν είναι ανεξάρτητος από το σύστημα στο οποίο ζει, παρότι παρουσιάζεται σαν να είναι.

Τι μένει απέξω από το κλάσμα

Ο δείκτης σταματάει στη μάντρα του σταθμού. Ό,τι πληρώνει το σύστημα για να κάνει τη συγκεκριμένη παραγωγή χρήσιμη μένει απέξω: η εφεδρεία που πρέπει να στέκεται έτοιμη, οι υπηρεσίες εξισορρόπησης, η ενίσχυση και η επέκταση του δικτύου, οι νέες γραμμές προς απομακρυσμένα σημεία σύνδεσης, η αποθήκευση, και η ενέργεια που περικόπτεται όταν παράγεται τη λάθος στιγμή. Δεν είναι φανταστικά κόστη. Τα πληρώνει κάποιος, απλώς όχι ο ισολογισμός του σταθμού.

Δεν τα επιβαρύνει μία μόνο τεχνολογία. Μια μεταβλητή πηγή επιβάλλει ανάγκες εξισορρόπησης που μεγαλώνουν όσο μεγαλώνει το μερίδιό της στο μείγμα. Μια μεγάλη κατανεμητέα μονάδα επιβάλλει άλλου τύπου κόστος: το σύστημα πρέπει να μπορεί να καλύψει την απώλειά της, προγραμματισμένη ή απρόβλεπτη, και αυτή η εφεδρεία κοστίζει επίσης. Ένα σύστημα με λίγες μεγάλες μονάδες θέλει διαφορετικό δίκτυο από ένα διάσπαρτο.

Στην πυρηνική πλευρά, ο δείκτης χειρίζεται δύσκολα τα κόστη που πέφτουν πολύ μακριά: την αποξήλωση και τη μακροχρόνια διαχείριση του αναλωμένου καυσίμου. Τα απόλυτα ποσά είναι μεγάλα, αλλά επειδή πληρώνονται στο βάθος του χρόνου, η προεξόφληση τα εμφανίζει ελάχιστα μέσα στο κλάσμα. Το αν αυτός είναι σωστός λογιστικός χειρισμός για υποχρεώσεις που θα υπάρξουν ούτως ή άλλως παραμένει ανοιχτή συζήτηση. Το ίδιο ισχύει για το καθεστώς αστικής ευθύνης και ασφάλισης, που ορίζεται θεσμικά και συχνά δεν εμφανίζεται καθόλου στον υπολογισμό.

Γιατί η σύγκριση με έναν αριθμό παραπλανά και προς τις δύο κατευθύνσεις

Το ρεύμα δεν είναι ομοιογενές προϊόν. Μια κιλοβατώρα ένα ήσυχο μεσημέρι με πλεόνασμα και μια κιλοβατώρα ένα βράδυ χωρίς άνεμο και με αιχμή ζήτησης έχουν εντελώς διαφορετική αξία για το σύστημα. Ο δείκτης τις μετράει ίδιες, γιατί ο τύπος του δεν έχει χρόνο μέσα του, μόνο σύνολα. Μόλις συγκρίνεις δύο τεχνολογίες με διαφορετικό προφίλ παραγωγής, συγκρίνεις μέσους όρους πραγμάτων που δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Το λάθος πάει και προς τις δύο κατευθύνσεις. Σε βάρος της κατανεμητέας παραγωγής χαμηλών εκπομπών, ο δείκτης χρεώνει το κεφάλαιο και δεν πιστώνει τίποτα για το ότι η παραγωγή έρχεται όταν το σύστημα τη χρειάζεται, ούτε για την εφεδρεία που δεν χρειάστηκε να στηθεί. Σε βάρος των μεταβλητών πηγών, ένας «διορθωμένος» δείκτης που τους φορτώνει κόστος ενσωμάτωσης σεναρίου με πολύ υψηλό μερίδιο, ενώ το πραγματικό μερίδιο είναι μικρό, παραπλανά εξίσου.

Και προς την ευνοϊκή πλευρά: μια τιμή υπολογισμένη με επιτόκιο που ορίστηκε πολιτικά χαμηλό, με χρονοδιάγραμμα που δεν έχει επιτευχθεί, και με παραδοχές ώριμης σειράς για σχέδιο πρώτης εφαρμογής, κάνει έναν πυρηνικό σταθμό να φαίνεται φθηνότερος από ό,τι θα αποδειχθεί. Στο όριο, η σωστή ερώτηση δεν είναι πόσο κοστίζει η κιλοβατώρα κάθε τεχνολογίας χωριστά, αλλά πόσο κοστίζει το σύστημα που καλύπτει τη ζήτηση όλες τις ώρες, με το μείγμα που εξετάζεις.

Πώς να διαβάζεις έναν δημοσιευμένο αριθμό

Όταν πέσει μπροστά σου μια τιμή σταθμισμένου κόστους, η χρήσιμη δουλειά δεν είναι να τη συγκρίνεις με μια άλλη, αλλά να ζητήσεις τι υπάρχει από κάτω. Χωρίς αυτά, δύο νούμερα μπορεί να μοιάζουν συγκρίσιμα και να μην είναι.

Αν κάποιο από αυτά λείπει, ο αριθμός το πολύ διαβάζεται ως ένδειξη τάξης μεγέθους, όχι ως σύγκριση. Και όταν μια μελέτη συγκρίνει τεχνολογίες, το κρίσιμο δεν είναι μόνο ποιες παραδοχές έβαλε, αλλά αν έβαλε τις ίδιες παντού: διαφορετικό επιτόκιο ανά τεχνολογία, για παράδειγμα, αρκεί μόνο του για να γυρίσει την κατάταξη.

Ο δείκτης δουλεύει καλά εκεί που τον χρειαζόμαστε πραγματικά: να συγκρίνει παραλλαγές του ίδιου έργου κάτω από τις ίδιες παραδοχές, να δείξει σε τι είναι ευαίσθητο ένα έργο, να ελέγξει αν μια αλλαγή σχεδιασμού αξίζει τα χρήματά της. Δουλεύει άσχημα ως ετυμηγορία ανάμεσα σε τεχνολογίες με διαφορετικό ρόλο μέσα στο σύστημα. Ένα νούμερο που κουβαλάει τόσες παραδοχές μπορεί να στηρίξει σχεδόν οποιαδήποτε πλευρά, και συνήθως αυτό κάνει.

• Ποιο επιτόκιο προεξόφλησης χρησιμοποιήθηκε και αν είναι πραγματικό ή ονομαστικό.
• Τι χρόνος κατασκευής υποτέθηκε και αν οι τόκοι της κατασκευαστικής περιόδου είναι μέσα στον αριθμό.
• Αν πρόκειται για έργο πρώτης εφαρμογής ή για μονάδα ώριμης σειράς.
• Τι συντελεστής φορτίου και τι διάρκεια λειτουργίας υποτέθηκαν, και σε ποια εμπειρία στηρίζονται.
• Πού τραβήχτηκε το όριο: σύνδεση με το δίκτυο, αποξήλωση, ταμείο για τα ραδιενεργά κατάλοιπα, ασφάλιση.
• Σε τιμές ποιου έτους και σε ποιο νόμισμα εκφράζεται.
• Ποιος σηκώνει την υπέρβαση αν το έργο ξεφύγει σε χρόνο ή σε κόστος.
• Αν οι ίδιες ακριβώς παραδοχές εφαρμόστηκαν σε όλες τις τεχνολογίες της σύγκρισης.