Ο GRR-1: η Ελλάδα είχε αντιδραστήρα, και τι απέγινε

Τι είναι, και τι δεν είναι

Ο GRR-1 βρίσκεται στις εγκαταστάσεις του Εθνικού Κέντρου Έρευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος». Η ονομαστική του ισχύς είναι 5 MW θερμικά1.

Η σύγκριση που χρειάζεται ο αναγνώστης είναι με τάξεις μεγέθους: ένας σύγχρονος πυρηνικός σταθμός ηλεκτροπαραγωγής λειτουργεί σε θερμική ισχύ τριών τάξεων μεγέθους μεγαλύτερη. Δεν πρόκειται για μικρότερη εκδοχή του ίδιου πράγματος αλλά για διαφορετική κατηγορία εγκατάστασης.

Και ο σκοπός είναι άλλος. Ένας ερευνητικός αντιδραστήρας δεν παράγει ηλεκτρική ενέργεια. Παράγει νετρόνια, που χρησιμοποιούνται για ανάλυση υλικών, για παραγωγή ραδιοϊσοτόπων, για ακτινοβόληση δειγμάτων και για εκπαίδευση. Η θερμότητα εδώ είναι παραπροϊόν που πρέπει να απαχθεί, όχι το ζητούμενο.

Αυτή η διάκριση είναι ο λόγος που η φράση «η Ελλάδα έχει πυρηνικό αντιδραστήρα» είναι ταυτόχρονα αληθής και παραπλανητική, ανάλογα με το τι καταλαβαίνει ο ακροατής.

Σε ποια κατάσταση βρίσκεται

Ο αντιδραστήρας είναι εκτός λειτουργίας. Το καθεστώς του δεν είναι όμως άτυπη αδράνεια: είναι αδειοδοτημένη κατάσταση παρατεταμένης παύσης λειτουργίας, με άδεια που χορήγησε η ΕΕΑΕ το 20142 και ανανεώνεται περιοδικά.

Η διαφορά έχει σημασία. Μια εγκατάσταση σε αδειοδοτημένη παύση παραμένει μέσα στο ρυθμιστικό πλαίσιο, με υποχρεώσεις για τον κάτοχο και με εποπτεία που συνεχίζεται. Η ΕΕΑΕ διενεργεί επιθεωρήσεις με συχνότητα 1 ανά έτος2 σε αυτή την κατάσταση.

Η ίδια η ύπαρξη αυτού του καθεστώτος είναι που κάνει τη διαφορά ανάμεσα σε μια εγκατάσταση που έχει σταματήσει με τάξη και σε μια εγκατάσταση που απλώς έκλεισε.

Πού πήγε το καύσιμο

Αυτό είναι το κομμάτι που λείπει από τη δημόσια εικόνα και είναι το σημαντικότερο για την ασφάλεια. Το καύσιμο δεν βρίσκεται στη χώρα.

Τα χρησιμοποιημένα στοιχεία καυσίμου υψηλού εμπλουτισμού επιστράφηκαν στη χώρα προέλευσης το 20052, βάσει των όρων της συμφωνίας αγοράς καυσίμου. Τα χρησιμοποιημένα στοιχεία χαμηλού εμπλουτισμού επαναπατρίστηκαν από το 20192.

Το φρέσκο καύσιμο, δηλαδή αυτό που δεν είχε χρησιμοποιηθεί ποτέ, εξήχθη για χρήση σε άλλη χώρα το 20231.

Η πρακτική συνέπεια είναι ότι το πιο ενεργό υλικό της εγκατάστασης έχει φύγει. Ό,τι απομένει ως ραδιολογικό ζήτημα προέρχεται από την ενεργοποίηση υλικών κατά τη λειτουργία και από κατάλοιπα παλαιότερων δραστηριοτήτων, που είναι πραγματικό αντικείμενο διαχείρισης και τάξεις μεγέθους μικρότερο πρόβλημα από το καύσιμο.

Μπορεί να ξαναλειτουργήσει;

Όχι με απόφαση. Η εθνική έκθεση της ρυθμιστικής αρχής είναι ρητή: αν ο κάτοχος αποφάσιζε να επανενεργοποιήσει το έργο ανακαίνισης και να επαναλειτουργήσει τον αντιδραστήρα, θα ακολουθούνταν διαδικασία αδειοδότησης αντίστοιχη με εκείνη της κατασκευής νέου αντιδραστήρα, με αξιολόγηση όλων των πτυχών πυρηνικής ασφάλειας και έγκριση των εργασιών ανακαίνισης.

Επιπλέον, η φόρτωση καυσίμου στην ενεργό ζώνη επιτρέπεται μόνο μετά την αδειοδότηση των εργασιών ανακαίνισης ή ανακατασκευής και την έγκριση του προγράμματος θέσης σε λειτουργία.

Σε αυτό προστίθεται το πρακτικό: το καύσιμο έχει φύγει από τη χώρα, οπότε μια επανεκκίνηση θα απαιτούσε νέα προμήθεια με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε συμβάσεις, διασφαλίσεις και μεταφορά.

Το άθροισμα των δύο σημαίνει ότι η επανεκκίνηση δεν είναι ζήτημα συντήρησης αλλά ουσιαστικά νέο έργο.

Τι έρχεται: η αποξήλωση

Η κατεύθυνση που καταγράφεται στα επίσημα κείμενα είναι η αποξήλωση. Το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» εμφανίζεται με διπλό ρόλο στο εθνικό πρόγραμμα: φορέας λειτουργίας της ενδιάμεσης αποθήκευσης ραδιενεργών καταλοίπων, και παραγωγός καταλοίπων από την αποξήλωση του GRR-1.

Η διεθνής αποστολή αξιολόγησης που επισκέφθηκε την Ελλάδα διατύπωσε σχετική σύσταση: να ολοκληρωθεί το σχέδιο αποξήλωσης και η μελέτη ασφάλειας που το υποστηρίζει. Μια σύσταση σε τέτοια έκθεση δεν είναι κατηγορία· είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί ο μηχανισμός βελτίωσης, και το γεγονός ότι δημοσιεύεται είναι μέρος του συστήματος.

Υπάρχει και ένα δομικό ζήτημα που αφορά ολόκληρη τη χώρα: δεν υπάρχει εγκατάσταση τελικής διάθεσης ραδιενεργών καταλοίπων στην Ελλάδα, μόνο ενδιάμεση αποθήκευση στις εγκαταστάσεις του «Δημόκριτου». Η αποξήλωση παράγει κατάλοιπα, και τα κατάλοιπα χρειάζονται προορισμό.

Αυτό συνδέει τον GRR-1 με το ευρύτερο ερώτημα: μια χώρα που θα εξέταζε ποτέ σοβαρά την πυρηνική ηλεκτροπαραγωγή θα έπρεπε να έχει λύσει πρώτα το ζήτημα της διάθεσης, και σήμερα δεν είναι λυμένο ούτε στην κλίμακα ενός ερευνητικού αντιδραστήρα.

Γιατί έχει σημασία η ιστορία του

Το πρώτο που δείχνει είναι ότι η χώρα έχει θεσμική μνήμη. Υπάρχει ρυθμιστική αρχή που αδειοδοτεί και επιθεωρεί πυρηνική εγκατάσταση, υπάρχει εμπειρία διαχείρισης καυσίμου και καταλοίπων, και υπάρχει ένταξη σε διεθνή πλαίσια που ελέγχονται. Δεν είναι λευκό χαρτί.

Το δεύτερο είναι το μέτρο. Η διαχείριση ενός αντιδραστήρα πέντε μεγαβάτ που δεν λειτουργεί απασχολεί ρυθμιστική αρχή, διεθνείς αποστολές, εθνικό πρόγραμμα και ταμείο. Μια σύγκριση με το τι θα απαιτούσε ένας σταθμός ηλεκτροπαραγωγής δίνει την τάξη μεγέθους της διαφοράς καλύτερα από κάθε επιχείρημα.

Το τρίτο είναι μεθοδολογικό, και αφορά αυτό το κείμενο. Η ιστορία του GRR-1 κυκλοφορεί με λάθος αριθμούς και λάθος χρονολογίες, επειδή αντιγράφεται από δεύτερο χέρι. Ό,τι αναφέρεται εδώ με αριθμό προέρχεται από την εθνική έκθεση της ΕΕΑΕ και από την έκθεση της διεθνούς αποστολής, και φέρει την παραπομπή του.